Florents Tselai Think, Code, Read, Sleep, Repeat

28 Ιουνίου: Η Σπίθα του Μεγάλου Πολέμου

28 Jun 2020


Το παρακάτω είναι το πρώτο απο μια σειρά κειμένων που σκοπεύω να γράψω κατα τη διάρκεια του καλοκαιριού που θα εξιστορεί την "κρίση του Ιουλίου" του 1914 και τις συνθήκες που οδήγησαν στο Μεγάλο Πόλεμο


Η Ιστορία έχει γράψει πως η αφορμή για την έναρξη του Μεγάλου Πολέμου δόθηκε στις 28 Ιουνίου 1914, όταν ο αρχιδούκας της Αυστρίας Φραγκίσκος Φερδινάνδος δολοφονήθηκε στο Σαράγεβο από Σέρβους εθνικιστές. Αυτό γράφουν τα βιβλία ιστορίας που διδαχθήκαμε. Το γεγονός είναι όμως πως αυτή η διατύπωση δεν μας επιτρέπει να καταλαβουμε πλήρως πως μια εκτέλεση βασιλικού ζεύγους - γεγονός πολύ συνηθισμένο στα Βαλκάνια εκείνης της εποχής - έμελλε να ξεκινήσει μια αλυσιδωτή αντίδραση γεγονότων που σε δύο μόλις καλοκαιρινούς μήνες θα κατέληγε στον “Μεγάλο Πόλεμο“, τον “πόλεμο που θα τελείωνε ολους τους πολέμους”. Τα γεγονότα εκείνου του καλοκαιριού του 1914, ακόμα απασχολούν τους ιστορικούς και συμπυκνώνονται κυρίως στο ερώτημα “θα μπορούσε να αποφευχθεί αυτή η παράλογη καλοκαιρινή κλιμάκωση που χωρίς κανείς σχεδόν να το καταλάβει οδήγησε σε μια σύγκρουση που συμμετείχαν περίπου 60 εκατομμύρια στρατιώτες και κόστισε τη ζωή σε περίπου 20 εκατομμύρια ανθρώπους;”.

Ας πάμε όμως μερικές εκατοντάδες χρόνια πίσω: το ημερολόγιο έγραφε 29 Ιουνίου 1389: ήταν η μέρα του Αγίου Βίτου, όταν το μέχρι τότε ακμάζον κατα τους μεσαιωνικούς χρόνους Βασίλειο της Σερβίας ηττήθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους στη Μάχη του Κοσσυφοπεδίου. O Σερβικός Στρατός δεν ηττήθηκε απλά, αλλά έπαψε να υπάρχει, οπως και το Βασίλειο της Σερβίας, του οποίου οι υπήκοοι υποδουλωθηκαν στου Οθωμανούς.

Τα Βαλκάνια ήταν πεδίο σύγκρουσης για δύο περίπου χιλιετίες: ήταν η διαχωριστική γραμμή που χώριζε Ανατολή και Δύση και την Ορθοδοξία απο τον Καθολικισμό. Για πολλές γενιές ήταν λάφυρο που άλλαζε χέρια μεταξύ μουσουλμάνων Τούρκων, καθολικών Αυστριακών και ορθοδόξων Ρώσων.

Το 1914 όμως η σύγκρουση ήταν πλέον μεταξύ των σφαιρών επιρροής Ρωσίας και Αυστρίας, ενώ η Τουρκία που είχε εκδιωχθεί από τα Βαλκάνια το 1912 περίμενε κάποια ευκαιρία να επανακτήσει μερικά από τα χαμένα εδάφη της.

Η Ρωσία ήθελε προπαντός Κωνσταντινούπολη, το πάλαι ποτέ Βυζάντιο και πρώην πρωτεύουσα της “Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας” μέχρι που κατακτήθηκε από τους οθωμανούς το 1453. Η Κωνσταντινούπολη ήταν όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά και στρατηγικά σημαντική καθώς ήλεγχε μέσα από το στενό του Βοσπόρου και της θάλασσας του Μαρμαρά την πρόσβαση των ρωσικών πλοίων από τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας στη Μεσόγειο. Αν μάλιστα οι Ρώσοι κατακτούσαν την Κωνσταντινούπολη θα επιβεβαιώνουν και το ισχυρισμό τους ως πάτρωνες των ορθοδόξων και σλαβικών πληθυσμών στα Βαλκάνια.

Κατά τον 19ο αιώνα οι Ρώσοι είχαν φτάσει αρκετά κοντά στο στόχο τους αφού μία παραπαίουσα οθωμανική αυτοκρατορία είχε χάσει σημαντικό μέρος της δύναμης της, ενώ βασικό αντίβαρο στην προσπάθειά τους ήταν μόνο η Μεγάλη Βρετανία που θεωρούσε πως μια Ρωσία με έλεγχο της Κωνσταντινούπολης θα απειλούσε την επιρροή της στη Μέση Ανατολή και κατ' επέκταση στην Ινδία.

Οι Σέρβοι εθνοτικά ήταν κομμάτι των λεγόμενων “Νοτίων Σλάβων” (Γιουγκοσλάβων) που μετοίκησαν στα Βαλκάνια κατά τον 17ο αιώνα όταν η Ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία ξεκίνησε να παρακμάζει. Εκεί οι Σέρβοι έφτιαξα μία μικρή δική τους αυτοκρατορία. Στην αρχή της ιστορίας τους, η πίστη τους αμφιταλαντευόταν μεταξύ Ορθοδοξίας και καθολικισμού. Τελικά ανακηρύχθηκαν ορθόδοξοι, γεγονός που τους βοήθησε μάλιστα να ταυτιστούν - και να ζητούν βοήθεια όποτε χρειάζεται - από το μεγαλύτερο ορθόδοξο έθνος και ισχυρότατη πολεμική μηχανή: το κράτος της Ρωσίας. Αυτό επίσης τους διαχώρισε πλήρως πολιτισμικά και από το από την καθολική Αυστρία.

Μετά την ήττα τους στο Κοσσυφοπέδιο και την υποδούλωσή τους στους Οθωμανούς, οι Σέρβοι ασφυκτιουσαν. Από τον 18ο αιώνα Τούρκοι, Αυστριακοί και Ρώσοι είχαν επιδοθεί σε μία συνεχή ροή συγκρούσεων και αιματοχυσιών στα Βαλκάνια.

Το 1829 μία νίκη των Ρώσων εναντίων των Τούρκων επέτρεψε τη δημιουργία μιας επαρχίας που μολονότι μικρή, έγινε το πρώτο σερβικό κράτος μετά από μισή χιλιετία και άρχισε να αποτελεί εφαλτήριο σερβικού πατριωτισμού.

To 1877 σε μία δεύτερη ρωσοτουρκική σύρραξη οι Σέρβοι πολέμησαν ενεργά στο πλάι των Ρώσων με αποτέλεσμα μετά τη νίκη τους να αποκτήσουν περισσότερα εδάφη. Το βασίλειο της Σερβίας ήταν πλέον πραγματικότητα. Ενα Βασίλειο όμως περίκλειστο από ξηρα, χωρίς δίοδο στη θάλασσα σε μια εθνοτικά “δύσκολη” περιοχή. Οι γείτονές του ήταν οι μόνοι Ευρωπαίοι Καθολικοί, οι μόνοι Μουσουλμάνοι και οι μόνοι Ορθόδοξοι.

Σταδιακά, η προσάρτηση της Βοσνίας σε μία ορθόδοξη και "Μεγάλη Σερβία" έγινε βασικό στοιχείο του σερβικού Εθνικού ονείρου.

Η κρίσιμη Καμπή έγινε το 1908 όταν η Αυστρία-Ουγγαρία προσάρτησε τη Βοσνία και την γειτονική επαρχία της Ερζεγοβίνης κατακτώντας την από τους οθωμανούς Τούρκους και ανακηρύσσοντας την επαρχία της αυτοκρατορίας των Habsburgs. Η Σερβία εξοργισμένη στράφηκε προς τη Ρωσία για βοήθεια, η Ρωσία όμως που δεν είχε ακόμα συνέλθει από τη συντριπτική ήττα της στον πόλεμο με την Ιαπωνία τρία χρόνια νωρίτερα - προς μεγάλη της ταπείνωση - δήλωσε ανήμπορη να βοηθήσει.

Το 1903 μία ομάδα στρατιωτικών οργάνωσε πραξικόπημα εναντίον του Βασιλικής οικογένειας Σερβίας δολοφονώντας το βασιλικό ζεύγος και πετώντας τα σώματά τους από τα παράθυρα του παλατιού του Βελιγραδίου. Το βασιλικό ζεύγος αντικαταστάθηκε από μία νέα δυναστεία φιλική προς τα ρωσικά συμφέροντα.

Το 1911 ιδρύθηκε η εθνικιστική οργάνωση “Ένωση ή Θάνατος” που ήταν γνωστή στα μέλη της ως “Το Μαύρο Χέρι”.

Το 1912 οι Σέρβοι πολέμησαν με άλλα βαλκανικά κράτη εναντίον των Οθωμανών στο Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο καταφέρνοντας να απωθήσω τους οθωμανούς μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Ως αποτέλεσμα τα εδάφη του βασιλείου της Σερβίας διπλασιάστηκαν και ο πληθυσμός της έφτασε περίπου τα 5 εκατομμύρια.

Κατα το δεύτερο βαλκανικό πόλεμο το 1913, η Σερβία - μαζί με τα υπολοιπα βαλκανικά κράτη - στράφηκαν εναντίον της προηγούμενα συμμάχου τους Βουλγαρία. Οι Σέρβοι βρέθηκαν ξανά στην πλευρά των νικητών, απέκτησαν και νέα εδάφη και σχεδόν άνοιξαν δίοδο προς τις δαλματικές ακτές αλλά έκαναν πίσω την τελευταία στιγμή όταν η Αυστρία απείλησε με επέμβαση. Ακόμη ωστόσο δεν λάμβαναν όση στήριξη ήθελαν από τη Ρωσία. Η Γαλλία είδε ένα παράθυρο ευκαιρίας και την στήριξε με χρήματα, όπλα και στρατιωτική εκπαίδευση.

Ο στόχος της Γαλλίας ήταν σαφής: σε περίπτωση πολέμου, η Σερβία να είναι ικανή να αναχαιτίσει των Αυστρο-Ουγγρικό στρατό, έτσι ώστε η Γαλλία και η Ρωσία μαζί να έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τη Γερμανία.

Και φτάνουμε στις 28 Ιουνίου 1918: ο αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος κάνει επίσημη επίσκεψη στο Σαράγιεβο της Βοσνίας για στρατιωτική επιθεώρηση. Τον συνοδεύει η σύζυγός του Σοφία. Ήταν από τις λίγες ευκαιρίες που είχε το ζευγάρι να εμφανιστεί μαζί επίσημα. Η Σοφία ήταν μία κόμισσα χωρίς Βασιλική καταγωγή. Οι δυο τους είχαν γνωριστεί και ερωτευτεί αρκετά χρόνια νωρίτερα και στη θέλησή τους να παντρευτούν ο αυτοκρατορας Φραντς Γιόζεφ ήταν σφόδρα αντίθετος. Ο γιος του ίδιου είχε αυτοκτονήσει, γεγονός που έχριζε τον Φερδινάνδο διαδόχου του θρόνου. Μετά από πιέσεις, τελικά ο αυτοκράτορα συμφώνησε σε έναν γάμο μοργανατικό: τα οποία δηλαδή παιδιά θα αποκτούσε το ζεύγος αποκλείονταν αυτομάτως από τη σειρά διαδοχής του θρόνου.

Αυτό ακριβώς τον αποκλεισμό εκ μέρους των όποιων μελλοντικών απογόνων του υπέγραψε ο Φερδινάνδος ενώπιον των αξιωματούχων της Βιέννης και του αρχιεπισκόπου στις 28 Ιουνίου 1900. Ακόμα και μετά το γάμο τους - στον οποίο εκ μέρους Βασιλικής οικογένειας παρευρέθησαν μόνο η μητέρα και η αδερφή του - οι δυο τους δεν μπορούσαν να εμφανίζονται μαζί σε επίσημες εκδηλώσεις.

Στο Σαράγεβο των Βαλκανίων όμως οι αυστηροί κανόνες του παλατιού περνούσαν σε δεύτερη μοίρα. Οι δυο τους εμφανίζονταν μαζί ως ένα πλήρες βασιλικό ζεύγος. Έτσι και έκαναν εκείνο το πρωί της Κυριακής, απολαμβάνοντας την πόλη μέσα σε ένα ανοιχτό αυτοκίνητο. Ξαφνικά ακούστηκε ένας κρότος. Ένα μαύρο αντικείμενο που είχε πεταχτεί από το πλήθος κατευθύνθηκε προς το αυτοκίνητο αφού πρώτα χτύπησε σε ένα στύλο φωτισμού, ο οδηγός το είδε επιτάχυνε και το απέφυγε. Ο Φερδινάνδος το είδε επίσης, το χτύπησε ο άλλος με το χέρι του και το απομακρύνει ακόμα περισσότερο προς τα πίσω. Η αυτοσχέδια βόμβα εξερράγη στο επόμενο αυτοκίνητο της αυτοκινητοπομπής τραυματίζοντας αρκετούς.

Στο Σαράγεβο εκείνη τη μέρα είχαν ταξιδέψει καί έξι έφηβοι Σερβοβόσνιοι, με σκοπό να δολοφονήσουν αρχιδούκα. Πέντε από αυτούς - οι οποιοι κατα σύμπτωση ήταν όλοι φυματικοί - βρίσκονταν στο πλήθος και ένας από αυτούς είχε πετάξει τη βόμβα. Ήταν μέλη της εθνικιστικής νεολαιίστικης οργάνωσης “Νέα Βοσνία” η οποία ήταν συνδεδεμένη με την εθνικιστική οργάνωση “Ένωση ή Θάνατος”. Στόχος της ήταν η επέκταση του Βασιλείου Σερβίας στη Βοσνία έτσι ώστε όλοι οι Σέρβοι των Βαλκανίων να μπορέσουν να ζήσουν ενωμένοι κάτω από κει ένα κοινό βασίλειο.

Το γεγονός πως το βασιλικό ζεύγος επισκέφθηκε το Σαράγεβο ανήμερα της Μάχης του Κοσσυφοπεδίου έδινε ακόμα πιο ισχυρό συμβολισμό στο εγχείρημά τους. Για πεντακόσια χρόνια, η 28η Ιουνίου ήταν μέρα Εθνικού πένθους για τους Σέρβους. Τότε υποτάχθηκαν στους Οθωμανούς κατακτητές. Δε θα υπάρχει καλύτερο μέρα να επιτευχθεί ένα πλήγμα εναντίον των νέων κατακτητών: τον Habsburgs της Αυστρίας.

Μετά την αποφυγή της βόμβας στο αυτοκίνητο προσπέρασε άλλα τρία μέλη της ομάδας τα οποία δεν τόλμησα να δράσουν.

Μετά το περιστατικό, ο δήμαρχος της πόλης δεν άλλαξε το πρόγραμμα της επίσκεψης. Ο Φερδινάνδος όμως ήθελε να επισκεφθεί τους τραυματίες στο νοσοκομείο Η Σοφία επέμενε και πήγε μαζί του. Ο στρατιωτικός κυβερνήτης της Βοσνίας που τους συνόδευε εκείνη τη μέρα ήταν βέβαιος ότι δεν θα γίνοταν άλλα επεισόδια: “αν ξέρω ένα πράγμα”, είπε , “είναι πως οι Σέρβοι φανατικοί μπορούν να κάνω μόνο μία απόπειρα δολοφονίας τη μέρα".

Η αυτοκινητοπομπή ξεκίνησε προς το νοσοκομείο, ο οδηγός όμως μπερδεύτηκε και συνέχισε στη διαδρομή που είχε εξαρχής προγραμματιστεί και η οποία ήταν καθαρή από την κίνηση των αυτοκινήτων - ο δρόμος ήταν άδειος. Εκεί προσπέρασαν ακόμα ένα μέλος - το πέμπτο - της οργάνωσης το οποίο δεν τόλμησε να δράσει. Οταν ο κυβερνήτης - συνοδηγός κατάλαβε το λάθος της διαδρομής διέταξε τον οδηγό να σταματήσει, ο οδηγός σταμάτησε και ετοιμάστηκε να στρίψει. Κατά διαβολική σύμπτωση όμως, είχε σταματήσει μόλις λίγα μέτρα από τον από το έκτο και τελευταίο μέρος οργάνωσης που είχε ταξιδέψει Σαράγεβο εκείνη τη μέρα , τον 19χρονο Gavrilo Princip. Εκείνος σήκωσε το πιστόλι του, σημάδεψε το αυτοκίνητο και πυροβόλησε δύο φορές.

Το ζεύγος στεκόταν ακόμα ευθυτενές και ο οδηγός νόμιζε πως δεν είχαν τραυματιστεί αφού δεν φάνηκε αίμα. Ξαφνικά αίμα άρχισε να ρέει από το στόμα του Φερδινάνδου, η Σοφία αναφώνησε “Τί επαθες εσυ;” και έπεσε στα πόδια του. Ο κυβερνήτης όμως νόμιζε ότι λιποθύμησε. Είχε τραυματιστεί και αυτή θανάσιμα. Ο Princip προσπάθησε να αυτοπυροβοληθεί, αλλά το πλήθος τον σταμάτησε. Κατάπιε ακόμη ένα φιαλίδιο κυανίου που έχει μαζί του αλλά δεν ήταν αρκετό να τον σκοτώσει. Τελικά συνελήφθη. Ο Φερδινάνδος και Σοφία κατέληξαν σε λίγα λεπτά. Ο Princip δήλωσε πως Σοφία ήταν μία παράπλευρη απώλεια και δεν ήταν στόχος.

Η δολοφονία τους έγινε φυσικά είδηση, σε καμία περίπτωση όμως δεν δόθηκε η βαρύτητα που θα περιμέναμε έχοντας τη σημερινή γνώση της ιστορίας.

Για τον 86χρονο Φραντς Γιόζεφ ο θάνατος τους μπορεί να ήταν και ανακούφιση, όχι μόνο λόγω του γάμο τους αλλά και για τις σχετικά προοδευτικές ιδέες του Φερδινάνδου. Κατα τραγική ειρωνεία μάλιστα, είχε δηλώσει πως με την άνοδό του στο θρόνο να δώσει κυβερνητική θέση σου Σερβοβόσνιους.

Περισσότερο συγκινήθηκε από το θάνατό τους ο Αυτοκράτορας Γουλιέλμος Β΄ της Γερμανίας. Ήταν όμως προσωπικό το πένθος καθως ο Φερδινάνδος ήταν φίλος του. Πολιτικά όμως, ο ίδιος δεν προέβλεψε μια κρίση.

Ο τσάρος Ρωσίας Νικόλαος ο Β’ κήρυξε εθνικό πένθος τριών εβδομάδων, για τυπικούς λόγους Ούτε αυτός όμως προέβλεψε μία μεγάλη απειλή ανάφλεξης.

Σε Γαλλία και Αγγλία το ενδιαφέρον ήταν ακόμα μικρότερο - σχεδόν ανύπαρκτο . Εκείνη την εποχή οι εκτελέσεις ηγεμόνων, ήταν συχνό φαινόμενο. Αντίστοιχη ήταν και η αδιαφορία από την άλλη πλευρά του ατλαντικού.

Κανείς δεν έχει καταλάβει πως η κρίση του Ιουλίου του 1914 ήταν προ των πυλών.

Από εκείνη τη στιγμή όμως η αλυσιδωτή αντίδραση των εξελίξεων ήταν καταιγιστική.

Η Αυστρία-Ουγγαρίας βρήκε μία αφορμή να σε σωπάσει μία και καλή τη μόνιμη πηγή προβλημάτων που λεγόταν Σερβία. Σε αυτή την κατεύθυνση είχε την πλήρη στήριξη της Γερμανίας. Ο Κάιζερ είχε δώσει άλλωσε στον Φραντς Γιόζεφ την περίφημη “λευκή επιταγή”: η Αυστρία μπορούσε να αντιδράσει όπως έκρινε σκόπιμα και Γερμανία θα στήριζε αναντίρρητα..

Στις 23 Ιουλίου η Αυστρία έστειλε τελεσίγραφο στη Σερβία. Στις 26 Ιουλίου η Σερβία το απέρριψε και μόλις τότε ο Κάιζερ άρχισε να βλέπει την προοπτική του πολέμου να εμφανίζεται σχεδόν απότομα.

Στις 28 Ιουλίου η Αυστρία κηρύσσει τον πόλεμο Σερβία και στις 29 Ιουλίου βομβαρδίζει το Βελιγραδι. Εκείνη τη μέρα η Ρωσία διέταξε επιστράτευση κατά μήκος των συνόρων της Αυστρίας και στις 30 Ιουλίου Ρωσία και Αυστρία διέταξαν γενική επιστράτευση. Στις 31 Ιουλίου η Γερμανία έστειλε τελεσίγραφο στη Ρωσία να αποσύρει άμεσα τα στρατεύματά της και να αναιρέσει πλήρως την επιστράτευσή της. Ο πόλεμος προς όλα τα μέτωπα γινόταν όλο και πιο πιθανός.

Τα γενικά επιτελεία πιεζόμενα από τα ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα που είχαν καταρτισθεί απο καιρό, πίεζαν με τη σειρά τους τους πολιτικούς για να δώσουν το πράσινο φως του πρώτου χτυπήματος, το οποίο και έδινε το πλεονέκτημα.

Οι πολιτικοί υπέκυψαν στις πιέσεις.

Την 1η Αυγούστου η Γερμανία κήρυξε τον πολεμο στη Ρωσία.


Βασικές πηγές για τις πρώτες ημέρες του Μεγάλου Πολέμου, αποτελούν δυο βιβλία: το κλασικό Guns of August και το A World Undone: The Story of the Great War, 1914-1918